عزيز هم تا اندازه اى اين طريقه را به كار برده ، ليكن اصولا اميدوارى آدمى را به طور الزام وادار به طلب نمىكند ، و بيش از ايجاد شوق و رغبت در آدمى ، اثر ندارد ، به خلاف تخويف و تهديد كه به حكم عقلى وجوب دفع ضرر احتمالى ، احتراز از آنچه تهديد به آن شده واجب و آدمى به دفع آن ملزم مىشود . علاوه بر اين ، اگر مردم در گمراهى خود هيچ گونه تقصيرى نمىداشتند ، مناسب بود كه دعوت الهى از راه تطميع آغاز گردد ، ليكن مردم در گمراهى خود مقصر هستند ، براى اينكه دعوت اسلام ، دعوت به دين فطرت ، يعنى به دينى است كه سرچشمه اش در نهاد خود بشر است ، و اين خود او است كه با دست خويش و با ارتكاب شرك و گناه ، فطرت خود را پشت سر افكنده و شقاوت را بر دل خود چيره نموده و در نتيجه دچار سخط الهى شده است ، و چون چنين است حزم و حكمت اقتضا مىكند كه دعوت آنان از راه انذار و هشدار آغاز گردد ، و براى همين جهت بوده كه در آيات بسيارى وظيفه آن جناب منحصر در انذار شده است ، مانند آيه : « إِنْ أَنْتَ إِلَّا نَذِيرٌ » « 1 » و آيه : « وَإِنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ » « 2 » . البته اين مطلب ، كه گفته شد ، در باره مردم عامى است ، و اما خواص از مردم ، يعنى آنان كه خداى را از روى محبتى كه به او دارند عبادت مىكنند ، نه از جهت ترس از آتش و يا طمع در بهشت ، البته از خوف و رجا و تهديد و تطميعى كه در دعوت دينى هست چيز ديگرى تلقى مىكنند ، وقتى به تهديد از آتش برمىخورند از آن آتش ، آتش فراق و دورى از پروردگار و سخط وى را مىفهمند ، و همچنين از شنيدن وصف بهشت به نعمت وصل و قرب ساحت او و خشنودى او منتقل شده و مشتاق آن مىگردند . از ظاهر * ( « لأُنْذِرَكُمْ بِه وَمَنْ بَلَغَ » ) * گر چه برمىآيد كه خطابش به مشركين مكه و يا عموم قريش و يا جميع عرب است ، الا اينكه مقابله بين « كم » و بين « من بلغ » البته با حفظ اين جهت كه مراد از « من بلغ » كسانى باشند كه مطالب را از خود پيغمبر نشنيده‌اند ، چه معاصرين و چه مردمى كه بعد از عصر آن جناب به وجود مىآيند - دلالت دارد بر اينكه مقصود از ضمير خطاب « كم » در جمله * ( « لأُنْذِرَكُمْ بِه » ) * كسانى هستند كه پيغمبر اكرم ايشان را پيش از نزول آيه يا مقارن يا پس از نزول انذار مىفرمود . پس اينكه فرمود : * ( « وَأُوحِيَ إِلَيَّ هذَا الْقُرْآنُ لأُنْذِرَكُمْ بِه وَمَنْ بَلَغَ » ) * بر اين هم دلالت

--> ( 1 ) تو جز انذار وظيفه اى ندارى . سوره فاطر آيه 23 ( 2 ) و جز اين نيست كه من بيم دهنده اى روشنم . سوره عنكبوت آيه 50